เมื่อแมงมุมเหมือนมด(แดง)

ขณะที่กำลังเดินหาและถ่ายรูปแมลงปออยู่นั้น ผมสังเกตเห็นก้อนขาวๆ อยู่ที่ใบไม้ ด้วยความอยากรู้จึงเดินไปดู ผมก้มมองใกล้กว่าเดิม มันเหมือนถุงไข่ของแมงมุมเลยแฮะ เอ๊ะ! อะไรแดงๆ อยู่ในนั้นหว่า...

ด้วยความอยากรู้ ผมเลยเอานิ้วดุนใบไม้ดู และแล้วสิ่งมีชีวิตสีแดงก็ค่อยๆ เคลื่อนออกมา อ้าว...นั่นมันมดแดงนี่นา...แต่ไหงไปอยู่ในถุงไข่ยังงั้นได้ ผมลองนับขาดู ที่แท้มันเป็นแมงมุมนั่นเอง ว่าแต่...มันเป็นแมงมุมพวกไหนล่ะ แมงมุมคล้ายมดนั้นมีเยอะแยะหลายสกุลและหลายวงศ์ หลังจากดูไปสักพักหนึ่ง เจ้าแมงมุมก็แหงนหน้ามาสบตาผม ตาหน้าขนาดใหญ่สองดวงทำให้ผมทราบว่ามันอยู่ในวงศ์แมงมุมกระโดด (Saltisidae) อย่างแน่นอน และมันก็คือ แมงมุมคล้ายมดแดง (Kerengga ant-like jumper, Myrmarachne plataleoides) นั่นเอง

ในเขตศูนย์สูตร มดถือเป็นแมลงที่มีมากที่สุด และแมงมุมกระโดด (jumping spider) ก็ถือเป็นแมงมุมที่พบมากที่สุดเช่นกัน  เนื่องจากมดมีเขี้ยวที่ทรงพลัง กรดฟอร์มิก การรุมฆ่าเหยื่อ และเหล็กในที่มีพิษ(ในมดบางชนิด) อีกทั้งมดมีศัตรูในธรรมชาติน้อยและถือเป็นศัตรูตัวฉกาจของแมงมุมหลายชนิดเช่นกัน เพื่อให้ปลอดภัยจากสัตว์นักล่าต่างๆ แมงมุมหลายชนิดจึงวิวัฒนาการมาอยู่ร่วมกับมดโดยการเลียนแบบมด (ant mimicry) การเลียนแบบถือเป็นหลักฐานของการคัดเลือกทางธรรมชาติที่ดีอย่างหนึ่งเลยครับ

การเลียนแบบมดสามารถพบในสิ่งมีชีวิตพวกอาร์โทพอด ในแมงมุมนั้นมีอยู่ 2 แบบใหญ่ๆ คือ กลุ่มที่หลงรูปความเป็นแมงมุมของตัวเอง ออกแนวสวยเริดเชิดหยิ่งและไม่ยอมเปลี่ยนแปลงพฤติกรรม พวกนี้ไม่ทนกับความร้ายกาจของมด พวกมันอาจมีหรือไม่มีฟีโรโมน และมีขนาดเล็กจนมดไม่สามารถแยกแยะว่าเป็นผู้บุกรุกได้ ลักษณะเช่นนี้เรียกว่า myrmecophily และอีกกลุ่มหนึ่ง พวกมันจะมีการเปลี่ยนแปลงรูปร่าง(และรวมถึงพฤติกรรมและสีสัน)ให้คล้ายกับต้นแบบหรือมดให้มากที่สุด ลักษณะเช่นนี้เราเรียกว่า myrmecomorphy ครับ สิ่งมีชีวิตที่เปลี่ยนแปลงรูปร่างให้คล้ายมดพบได้มากมาย ในกลุ่มแมงมุมแล้วมีอย่างน้อยกว่า 43 สกุลครับ และในวงศ์แมงมุมกระโดดเองก็มีอยู่ถึง 14 สกุลทีเดียว

เจ้าแมงมุมกระโดดคล้ายมดแดงที่ผมเห็นนั้นจัดอยู่ในกลุ่ม myrmecomorphy ครับ แมงมุมคล้ายมดแดงจะเลียนแบบรูปร่างและพฤติกรรมรวมถึงสีสันมดโดยเฉพาะมดแดง (weaver ant, Oecophylla smaragdina) ซึ่งช่วยให้มันรอดพ้นจากสัตว์นักล่าและอันตรายอื่นๆ ได้ การเลียนสิ่งมีชีวิตที่มีอันตรายเพื่อให้ตนเองรอดเงื้อมมือจากสัตว์นักล่านั้นเรียกว่า Batesian mimicry ครับ นักวิทย์เชื่อว่าแมงมุมคล้ายมดทุกชนิดในสกุล Myrmarachne ทุกชนิดมีการเลียนแบบแบบ Batesian mimicry ทั้งหมดครับ

แมงมุมคล้ายมดมักจะเปลี่ยนแปลงรูปร่างให้ดูเหมือนมดกล่าวคือ รูปร่างของมันดูเหมือนจะมีสามส่วนทั้งที่จริงๆ มันมีแค่สองส่วน การมีขาที่ยาวและเล็ก (ในแมงมุมทั่วไป ขาจะสั้น) การใช้ขาหน้าชูขึ้นโบกไปมาเหมือนกับหนวดของมดและมันยังช่วยลดจำนวนขาจาก 4 คู่เหลือ 3 คู่ได้ดีด้วยครับ การสร้างจุดสีบนตัวทำให้มันดูเหมือนมีตารวมแบบมด ตำแหน่งของอวัยวะสร้างใย (spinneret) ที่เปลี่ยนไปทำให้ดูเหมือนมันมีเหล็กใน ในแมงมุมคล้ายมดแดงก็เช่นกัน ตัวเมียจะเลียนแบบพฤติกรรมและท่าทางของมดงาน แต่ตัวผู้จะพิเศษกว่าตัวเมียนิดหนึ่งคือส่วนระยางค์จับเหยื่อ (chicerae) จะยืดยาวออกมา นักวิทย์เองเชื่อว่ามันเป็นการเลียนแบบมดงานที่กำลังขนบางอย่างอยู่ (encumbered ant) ไม่ใช่เลียนแบบมดงานทั่วๆ ไปอย่างในตัวเมีย พวกเขาจึงเรียกการเลียนแบบนี้ว่า compound mimicry ครับ นอกจากใช้เลียนแบบมดงานขนของแล้ว ระยางค์ที่ยื่นออกมานี้อาจจะเป็นลักษณะทางเพศที่ถูกคัดเลือกมาแล้วและอาจจะทำให้เกิดลักษณะที่แตกต่างกันในเพศผู้และเพศเมีย (dimorphism) ในแมงมุมสกุลนี้ด้วย นอกจากนี้ยังมีรายงานพบว่าตัวผู้และตัวเมียมีการเลียนแบบมดต่างชนิดกันด้วยครับ

นอกจากจะมีรูปร่างที่แตกต่างกันในเพศผู้และเพศเมียแล้ว แมงมุมพวกนี้ยังไม่จบแค่นี้ครับ ตัวอ่อนของมันในแต่ละระยะสามารถเปลี่ยนแปลงรูปร่างและสีสันไปตามต้นแบบ(มด)ที่มันพบเจอในช่วงนั้นๆ ได้อีกด้วย เราเรียกลักษณะเช่นนี้ว่า transformational mimicry และในตัวเต็มวัย สีสันและความยาวของระยางค์จับเหยื่อจะแตกต่างกันออกไป ซึ่งอาจเป็นผลมาจากอาหารและต้นแบบที่มันอยู่ร่วมด้วย สีสันของแมงมุมคล้ายมดแดงจะมีตั้งแต่สีดำ ส้ม และแดง นักวิทย์เองก็เชื่อว่าการมีสีสันหลายรูปแบบเช่นนี้เกิดมาจากแรงกดดันของต้นแบบ (มดที่อาศัยอยู่ร่วมด้วย) กับการเลือกคู่ผสมพันธุ์ (sexual selection) ครับ

แมงมุมชนิดนี้มักจะทำที่อาศัยบริเวณขอบใบโดยให้ให้ขอบใบโค้งเล็กเล็กน้อยแล้วถักใยสีขาวหุ้มเพื่อใช้นอนพักในตอนกลางวันและซุ่มดักเหยื่อในบางโอกาส ทางเข้ามักจะมีสองทาง(ตามที่ลูกศรชี้ตามรูปภาพประกอบ) จากที่ผมสังเกต ผมกลับเห็นว่าพวกมันไม่ค่อยออกล่าเหยื่อกันเท่าไหร่เลยครับ ในช่วงบ่ายโมงจนถึงประมาณสี่โมงเย็น ผมก็เห็นพวกมัน(โดยเฉพาะตัวเมีย)หลบอยู่ในนี้ รัง(ขอใช้คำนี้นะครับ)ของแมงมุมชนิดมักจะอยู่ใกล้รังมดแดง บางรังเรียกได้ว่าอยู่ปากทางเข้ารังมดเลยครับ เท่าที่ลองเดินตามต้นไม้เตี้ยๆ ผมพบรังแมงมุม 4 รัง มันเหมือนกับว่ารังมดแต่ละรังมักจะมีรังแมงมุมชนิดนี้จับจองอยู่ 1 รังอ่ะครับ

ด้วยความอยากรู้ว่าถ้าเจอมดแดงแล้วมันจะทำอย่างไรกัน ผมเลยเอานิ้วแหย่ให้มดงานมันง้างเขี้ยวแล้วเดินตามนิ้วมาอ่ะครับ โดยส่วนใหญ่แล้วแมงมุมชนิดนี้จะหนีครับ แต่หลายครั้งที่ภัยมาใกล้ตัวจัด มันจะหยุดนิ่งแล้วยกขาหน้าขึ้น 45 องศาไปทางด้านข้างเพื่อทำให้เหมือนหนวดมดและเป็นการส่งสัญญาณ "เราพวกเดียวกันเน้อ..." ด้วยเหตุนี้ จึงมีการรายงานว่าแมงมุมนี้โดนแมงมุมกระโดดที่ชอบล่ามดจับไปกินเหมือนกัน เนื่องจากแมงมุมนักล่าเหล่านั้นแยกไม่ออกว่านั่นเป็นมดหรือแมงมุม

แมงมุมที่เลียนแบบมดจะไม่กินมดตัวเต็มวัยเพราะพิษสงมันมากเหลือเกิน และมักแฝงตัวเข้าไปในรังเพื่อกินตัวอ่อนมด ผมยังไม่เคยเห็นจะจะเสียที นักวิทย์เชื่อว่าแมงมุมกระโดดมีสายตาที่ดีมากทำให้มันสามารถหลบหลีกมดแดง(ที่มีสายตาดีกว่ามดชนิดอื่นๆ) และเข้าไปหาอาหารได้ อย่างไรก็ตาม มันมักจะไม่เดินอยู่แถวเดียวกับมดงานครับ เพราะมดเหล่านี้มักจะใช้ฟีโรโมนในการจำแนกสมาชิกในรังกับสิ่งแปลกปลอมมากกว่าจะใช้สายตา

นอกจากการเลียนแบบรูปร่างและพฤติกรรมของมดในแมงมุมแล้ว ผมเองก็ยังเคยพบกับกลุ่มแมงมุมที่ไม่ได้วิวัฒน์ตัวให้เหมือนกับมดเช่นกัน พวกมันกลับสร้างสารเคมีขึ้นมาเพื่ออยู่ใกล้และทางเข้าไปในรังมดแล้วกลับออกมาพร้อมกับตัวอ่อนมดครับ แมงมุมกลุ่มนี้มีการเลียนแบบที่เรียกว่า Wasmannian mimicry หรือพวก myrmecophily นั่นเองครับ โดยทั่วไปแล้ว มดหลายชนิดจะใช้ฟีโรโมนหรือสารเคมีชื่อ cuticular hydrocarbon ในการแยกแยะพรรคพวกกับพวกแปลกหน้าครับ แมงมุมกลุ่มนี้เลยวิวัฒน์มาผลิตสารเคมีชนิดนี้และเข้าไปเอาตัวอ่อนมดมากินได้อย่างสบายครับ

รูปภาพประกอบรูปสุดท้ายเป็นตัวอย่างแมงมุมชนิดอื่นๆ ที่เดินยุ่มย่ามแถวรังมดครับ ทั้งหมดเป็นแมงมุมกระโดด และสองตัวในนั้น (รูปที่ 1 และ 4) อยู่ในสกุล Cosmophasis แมงมุมสกุลนี้มีรายงานว่าใช้ฟีโรโมนในการเข้าไปเอาตัวอ่อนมดมากินครับ ส่วนสองตัวที่เหลือ...ยังแยกไม่ออกครับ แฮะๆๆๆ

ธรรมชาติมักซ่อนเร้นความมหัศจรรย์และความสวยงามไว้เสมอเลยนะครับ ^_^