กุ้งเต้น : ตัวน้อย เรื่องมาก อยากเล่า

เคยดุ่มเดินไปตามชายหาดกันบ้างไหมเจ้าคะ หรือตอนที่ขุดทรายเล่น เคยมองเห็นตัวอะไรกระโดดอยู่ไวๆ จนมองแทบไม่ทันกันบ้างไหม หรือเมื่อพลิกก้อนหินที่อยู่ปริ่มๆ น้ำสักก้อน อาจเห็นตัวอะไรเคลื่อนไหวอยู่ สัตว์เล็กๆ ตัวนี้มีความสำคัญแบบไม่ใช่เล็กๆ แลก็พบได้ทั่วไป เพียงแต่เราจะเห็นมันฤาไม่เท่านั้นเอง

หากจะเรียกพะยูน โลมา หรือวาฬ ว่าเป็นสัตว์หายากแล้วไซร้ เจ้าตัวน้อยที่กำลังจะเล่านี้คงอยู่ในกลุ่มสัตว์หาง่าย ด้วยว่าเจ้ากุ้งเต้น (amphipods) ตัวนี้นั้น ได้ครอบครองอยู่ในทุกๆ ระบบนิเวศน์ ไม่ว่าน้ำจืด น้ำเค็ม บนบกแถบสันทราย หรือแม้กระทั่งที่ลึกลับอย่างในถ้ำ อันชื่อกุ้งเต้นนี้ อิฉันก็หาได้บัญญัติศัพท์เองเล่นส่งเดชไม่ หากแต่คนโบราณเรียกเจ้าตัวนี้ว่ากุ้งเต้น ด้วยว่าในยามที่ขุดทรายเล่น หาปู หาหอย ก็มักจักเห็นตัวอะไรเล็กๆ กระโดดไปมา เลยให้ชื่อว่ากุ้งเต้นนั่นเอง

 เจ้าตัวน้อยตัวนี้จัดอยู่ใน Phylum Arthropoda คือเป็นกลุ่มที่มีเปลือกแข็งภายนอก และลำตัวแบ่งเป็นข้อปล้อง อยู่ร่วม Class Malacostraca กับพวกกุ้งปู ทั้งหลายนั่นเอง ต่างกันก็แต่เจ้ากุ้งเต้นมีขาเดิน 7 คู่ ต่างจากกุ้งปูอันมีขาเดินสิริรวม 5 คู่อันเป็นที่มาของชื่อ Decapoda (deca=10; pod= ขา) มีลำตัวแบนข้าง คล้ายๆ กับกุ้ง แต่ไม่มีก้านตา ไม่มี carapace ปกคลุมบริเวณอก กุ้งเต้นของเราก็เลยถูกจัดใน Order Amphipoda มีขนาดตั้งแต่ 1 มม. ไปจนถึง  28 ซม. โดยตัวที่ขนาดใหญ่ที่สุดในโลก พบที่มหาสมุทรแปซิฟิค ที่ความลึก 5,300 เมตร กุ้งเต้นมีทั้งชนิดที่โปร่งแสง มีสีน้ำตาล สีเขียว เทา สีแดง และสีฟ้า (Barne, 1987) นอกจากนี้ กุ้งเต้นเหล่านี้ก็เป็นญาติโยมกับแมงสาบทะเลและตัวกะปิ มีลักษณะร่วมกันคือมีถุงฟักไข่ หรือกระเป๋าหน้าท้อง เอาไว้อุ้มไข่ก่อนที่จะฟักมาเป็นตัว

กุ้งเต้นยังแยกย่อยได้เป็นอีก 4 กลุ่มย่อย

Suborder Gammaridea : กุ้งเต้นใน Suborder นี้ส่วนใหญ่พบอาศัยอยู่ในน้ำตามพื้นดินแต่พบประมาณ 20% อาศัยอยู่ในมวลน้ำ ลักษณะคล้ายกุ้ง ตาขนาดปกติไม่ใหญ่กว่าครึ่งหนึ่งของหัว ส่วนอกมีแผ่น coxa ปล้องท้องแข็งแรงพัฒนาดี ปล้องท้องส่วนหลังพัฒนาดีและรยางค์ปล้องท้องส่วนหลังมี rami  รยางค์ท้องส่วนหลังปลายมีสองแฉก (biramous)

Suborder Hyperiidea : กุ้งเต้นใน Suborder นี้ ส่วนใหญ่ดำรงชีวิตเป็นแพลงก์ตอนอยู่ในมวลน้ำ บางครั้งพบอาศัยอยู่ร่วมกับ gelatinous zooplankton เช่นหวีวุ้น แมงกะพรุน แต่ตัวที่อยู่เป็นอิสระ มักพบเป็นผู้ล่ามีลักษณะคล้ายกุ้ง แต่ตามีขนาดใหญ่มากกว่าครึ่งหนึ่งของส่วนหัว แผ่น coxa บริเวณรยางค์อกมีขนาดเล็กและเชื่อมติดกับลำตัว รยางค์ส่วนท้องตอนต้นมีปลายสองแฉก หางตอนปลายมักไม่มี rami

Suborder Caprellidea : Skeleton shrimps กุ้งเต้น Suborder นี้มักเจออยู่กับสาหร่าย หรือกอปะการัง  ไม่ค่อยเคลื่อนไหวว่ายน้ำมากมาย มันจึงปรับตัวให้มีร่างกายผอมยาวคล้ายท่อ ส่วนหัวและรยางค์อกปล้องแรกเชื่อมติดกัน แผ่น coxa มีขนาดเล็กหรือลดรูป ปล้องท้องมีน้อยกว่า 5 ปล้อง รยางค์ส่วนอกบางคู่ลดรูปเหลือเพียงส่วนก้ามสองคู่แรกและ มีแผ่นอุ้มไข่อยู่ที่ปล้องอกปล้องที่ 3 และ 4

Suborder Ingolfiellidea: กุ้งเต้น Suborder นี้มีเกล็ดบริเวณส่วนหัว เพื่อให้สามารถดำรงชีวิตอยู่บนบกได้ มีปล้องอกทั้งหมด 7 ปล้อง แต่ละปล้องมีรยางค์และแผ่น coxa  แผ่นอุ้มไข่และเหงือกอยู่บริเวณ 3 ปล้อง ปล้องท้องมี 6 ปล้อง ร่างกายเรียวยาว รยางค์ท้องส่วนหน้าลดรูป รยางค์ท้องส่วนหลังมี 2 คู่ ส่วนใหญ่พบอาศัยอยู่บนบก มักพบอยู่ในถ้ำ ทั้งโลกมีอยู่ประมาณ 200 ชนิด

ในโลก มีรายงานถึงกุ้งเต้นกลุ่ม gammarid กว่า 8,000 ชนิดเชียวเจ้าค่ะ และคงมีรายงานใหม่ได้เรื่อยๆ เพราะถึงทุกวันนี้การสำรวจก็ยังไม่ถ้วนทั่วดีนักหรอก บ้านเรามีรายงานไว้เล็กน้อย เฉพาะในทะเลเสียด้วยสิ ฝั่งอันดามันตอนนี้ที่พบและมีการตีพิมพ์เอาไว้ ประมาณ 58 ชนิดเจ้าค่ะ (Bussarawich et al., 1984) แลการสำรวจก็ยังวนเวียนอยู่แถวๆ ภูเก็ต เพราะฉะนั้น มันมีมากกว่านี้แน่ๆ ส่วนอ่าวไทย ที่มีรายงานคือทะเลสาบสงขลา 34 ชนิด ค่ะ แต่ในน้ำจืด ยังไม่มีรายงานในเมืองไทย ซึ่งจริงๆ แล้วก็มีการพบอยู่เรื่อยๆ นั่นแล แต่ยังไม่มีใครลงมาศึกษาอย่างจริงจังเท่านั้นเองเจ้าค่ะ

เรามักพบกุ้งเต้น เป็นกลุ่มสิ่งมีชีวิตเบิกนำ (pioneer species) ในระบบนิเวศที่เพิ่งเกิดใหม่เช่น เลนงอกใหม่ในป่าชายเลน ซั้งล่อปลา กระชังเลี้ยงหอย เพราะเป็นกลุ่มที่ปรับตัวให้เข้ากับสิ่งแวดล้อมได้ดี มีวงจรชีวิตสั้น สืบพันธุ์ได้รวดเร็ว นอกจากนี้ เจ้ากุ้งเต้น ยังสามารถกินอาหารได้หลายแบบ ไม่ว่าจะเป็นกลุ่มกินพืช กินสัตว์ กินทั้งพืชทั้งสัตว์ กินอินทรียสาร หลายชนิดสามารถเปลี่ยนพฤติกรรมการกินอาหารได้ตามปริมาณอาหารที่เปลี่ยนแปลงตามฤดูกาล บางชนิดที่พบอาศัยใต้น้ำแข็งในชั้นขั้วโลก ยังมีรายงานได้ว่ามันกินอาหารแค่ปีละครั้ง ก็สามารถมีชีวิตอยู่ได้  ความที่มันอยู่ง่าย กินง่าย แบบนี้ มันก็มีอีกหน้าที่หนึ่งในระบบนิเวศ คือเป็นอาหารที่สำคัญของสิ่งมีชีวิตที่มีขนาดใหญ่กว่า ตั้งแต่ กุ้ง ปู ไส้เดือนทะเล ปลา ฯลฯ

นอกจากนี้ ยังมีการศึกษามากมาย ที่ใช้กุ้งเต้นเป็นตัวบ่งชี้ (indicator species) สภาวะของระบบนิเวศ เนื่องจากเป็นสัตว์ที่มักพบเป็นองค์ประกอบหลักของสัตว์หน้าดินในหลายระบบนิเวศ มีความหนาแน่นสูง สามารถตอบสนองต่อการเปลี่ยนแปลงของสิ่งแวดล้อม ทั้งในแง่ของความเป็นพิษจากโลหะหนัก หรือสภาพเน่าเสียที่มีปริมาณสารอินทรีย์อยู่มากๆ กุ้งเต้น จะมีความอ่อนไหวต่อการเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ และแสดงอาการต่างๆ นานา ไม่ว่าจะเป็นโดยการเปลี่ยนเพศ ลดการกินอาหาร หรือตาย ในที่สุด

ยังมีเรื่องราวอีกมากมายที่น่าสนใจของกุ้งเต้น ทั้งในด้านอนุกรมวิธาน นิเวศวิทยา พฤติกรรม เปนอาทิ อันอิฉันจักนำมาเล่าสู่กันฟังในภายภาคหน้าหากมิเบื่อกันเสียก่อนนะเจ้าคะ

เอกสารอ้างอิง

Barnard, J., L. and Karaman, G. S. 1991. The families and genera of marine Gammaridean Amphipoda (Except marine Gammaroids). Record of the Australian Museum. Supplement 13 (Part 2). Australia: Love computer Typesetting Pty Ltd.

Barne, D. R. 1987. Invertebrate Zoology.  Fifth Edition. Florida: Saunder College publishing.

Bosfield, E., L. 1973. Shallow-water gammaridean amphipoda of New England. City of Washington : Smithsonian Institution Press.

Bussarawich, S., Nateewathana, A., Hylleberg, J. 1984. Distribution of marine benthic amphipods of Phuket Island, with emphasis on tin mining and A model of species-individual relationships. Research Bulletin 32: 1-21.

Wongkamhaeng, K. 2004. Morphology and feeding ecology of gammarid amphipods in coral reef and seagrass. Master Thesis. Department of Marine Science, Graduate School, Chulalongkorn University. 177 p.

mywebpages.comcast.net